Vào ngày 09/10, Bộ Thương mại Trung Quốc bất ngờ công bố một loạt biện pháp mở rộng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, chỉ vài tuần trước thượng đỉnh Trump–Tập dự kiến tổ chức tại Hàn Quốc vào cuối tháng.
Động thái này đánh dấu lần siết chặt mạnh nhất kể từ tháng 04, khi Bắc Kinh lần đầu áp đặt kiểm soát đối với bảy nguyên tố đất hiếm, khiến thị trường thế giới rơi vào tình trạng khan hiếm tạm thời. Lần này, danh mục bị hạn chế được bổ sung thêm năm nguyên tố mới – holmium, erbium, thulium, europium và ytterbium – nâng tổng số nguyên tố nằm trong diện kiểm soát lên 12.
Song song đó, Trung Quốc còn đưa hàng chục thiết bị và vật liệu tinh luyện vào danh sách hạn chế, yêu cầu mọi doanh nghiệp phải xin giấy phép xuất khẩu nếu sử dụng công nghệ, thiết bị hoặc nguyên liệu đất hiếm có nguồn gốc Trung Quốc.
Đáng chú ý, phạm vi điều chỉnh không chỉ dừng ở hoạt động xuất khẩu trong nước. Theo quy định mới, các công ty nước ngoài sản xuất sản phẩm có chứa đất hiếm Trung Quốc hoặc sử dụng thiết bị tinh luyện của Trung Quốc cũng sẽ phải xin phê duyệt từ Bộ Thương mại trước khi xuất khẩu.
Đây là lần đầu tiên Bắc Kinh tuyên bố mở rộng quyền tài phán ra ngoài lãnh thổ, mô phỏng trực tiếp cơ chế Foreign Direct Product Rule (FDPR) mà Mỹ sử dụng để kiểm soát các sản phẩm sản xuất ở nước ngoài nhưng có yếu tố công nghệ Mỹ.
Ngoài nhóm đất hiếm, Trung Quốc cũng bổ sung điều khoản kiểm soát các lĩnh vực bán dẫn và quốc phòng, với quy định từ chối cấp phép cho mọi giao dịch liên quan đến mục đích quân sự, và chỉ xem xét riêng từng trường hợp đối với các chip tiên tiến (từ 14 nanomet trở lên), bộ nhớ 256 lớp hoặc công nghệ trí tuệ nhân tạo có khả năng sử dụng kép.
Đây là nỗ lực nhằm tái tạo cơ chế quản lý “dual-use items” – công nghệ vừa phục vụ dân sự vừa có thể ứng dụng trong lĩnh vực quốc phòng – mà Mỹ đã triển khai suốt nhiều thập kỷ.
Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, các quy định mới sẽ có hai mốc hiệu lực: nhóm vật liệu và thiết bị tinh luyện bắt đầu áp dụng từ ngày 08/11, còn các điều khoản liên quan đến sản phẩm sản xuất ở nước ngoài bằng công nghệ hoặc nguyên liệu Trung Quốc sẽ có hiệu lực từ ngày 01/12.
Cách chia giai đoạn này được giới phân tích coi là nhằm tạo “đòn bẩy đàm phán” trước cuộc gặp Trump–Tập, đồng thời gửi tín hiệu rằng Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng vị thế độc quyền của mình trong đất hiếm như một công cụ chính trị.
Một quan chức Nhà Trắng nói với hãng tin Reuters rằng việc công bố “không có cảnh báo trước” cho thấy Trung Quốc “đang tìm cách nắm quyền kiểm soát chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu”. Tim Zhang, nhà sáng lập Edge Research tại Singapore, nhận định động thái này “giúp Bắc Kinh gia tăng đòn bẩy thương lượng ngay trước hội nghị thượng đỉnh Hàn Quốc”.
FDPR phiên bản Trung Quốc: công cụ và tham vọng
Cách tiếp cận mới của Bắc Kinh cho thấy rõ mục tiêu xây dựng một mô hình cưỡng chế mang tính đối xứng với Washington. Theo thông báo, bất kỳ sản phẩm nào được sản xuất bằng công nghệ, thiết bị hoặc nguyên tố đất hiếm có nguồn gốc Trung Quốc đều có thể nằm trong diện phải xin cấp phép xuất khẩu, kể cả khi quá trình sản xuất diễn ra ở nước ngoài.
Về bản chất, đây chính là một bản sao thể chế của FDPR – công cụ mà Mỹ đã sử dụng từ thời Chiến tranh Lạnh để ngăn công nghệ chiến lược lọt vào tay đối thủ. Điểm mạnh của “FDPR phiên bản Trung Quốc” nằm ở việc Bắc Kinh đã xây dựng được căn cứ pháp lý nội địa đủ mạnh, tập trung vào lĩnh vực mà nước này đang nắm thế độc quyền, đồng thời có khả năng triển khai tập trung nhờ hệ thống doanh nghiệp nhà nước chấp hành thống nhất.
Tuy nhiên, khác với Mỹ – quốc gia sở hữu mạng lưới đồng minh rộng khắp và thể chế kiểm soát đa phương – Bắc Kinh vẫn đang trong quá trình thử nghiệm. Việc mở rộng quyền tài phán ra toàn cầu là bước đi táo bạo, nhưng cũng đặt ra bài toán lớn về tính khả thi và chi phí thực thi.
Những giới hạn trong việc mô phỏng
Dù mang tính đột phá, hệ thống mô phỏng này vẫn tồn tại những giới hạn rõ rệt. Trung Quốc chưa có một mạng lưới hiệp ước quốc tế tương tự các cơ chế mà Mỹ đã thiết lập từ sau Thế chiến II, khiến quy định này khó đạt hiệu lực ngoài lãnh thổ. Cấu trúc FDPR đòi hỏi cơ chế giám sát người dùng cuối và mục đích sử dụng rất chi tiết – điều mà Trung Quốc mới ở giai đoạn đầu xây dựng.
Ngoài ra, chế tài thực thi và năng lực quản trị vẫn là yếu tố chưa rõ ràng. Mỹ có thể loại bỏ doanh nghiệp vi phạm khỏi hệ thống công nghệ toàn cầu bằng cách cắt quyền tiếp cận công nghệ Mỹ; còn Trung Quốc, ngoài việc ngừng cấp nguyên liệu hay cấm xuất khẩu, gần như chưa có công cụ tương đương. Việc mở rộng diện cấp phép cũng kéo theo chi phí hành chính khổng lồ và yêu cầu phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, từ Thương mại đến Ngoại giao, Quốc phòng và Tài chính – một thách thức không nhỏ trong bộ máy hành chính Trung Quốc hiện nay.
Một cuộc mô phỏng chiến lược
Tựu trung, các biện pháp mới của Bắc Kinh thể hiện nỗ lực rõ ràng nhằm xây dựng một “hệ thống cưỡng chế kiểu Mỹ” để kiểm soát chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, đồng thời chuẩn bị cho một trật tự thương mại tách biệt hơn giữa hai khối. Nếu FDPR từng là nền tảng của sức mạnh cưỡng chế kinh tế Mỹ, thì phiên bản Trung Quốc – dù còn non trẻ – đã mở ra một cấu trúc phản chiếu, nơi các nguyên liệu chiến lược như đất hiếm trở thành công cụ chính trị ngang hàng với công nghệ bán dẫn.
Câu hỏi lớn đặt ra là liệu Bắc Kinh có thể biến mô hình mô phỏng này thành công cụ thực sự hiệu quả hay không, khi chưa có mạng lưới đồng minh và cơ sở thể chế tương xứng như Washington. Sự thành công hay thất bại của FDPR phiên bản Trung Quốc sẽ không chỉ quyết định quyền lực của Bắc Kinh trong chuỗi cung ứng công nghệ, mà còn định hình cấu trúc song trục mới của thương mại toàn cầu trong thập kỷ tới.